محدوديتهاي نشر كتاب در محيط وب
نوشته: بهروز حيدري
كارشناس ارشد كتابداري و اطلاعرساني، دانشگاه آزاد اسلامي- واحد علوم و تحقيقات
منبع اصلي نوشته: سايت IranDoc
مسائل حقمؤلف كتابهاي الكترونيكي، شيوههاي فروش و محدوديتهاي دسترسي به كامپيوتر و خط اينترنت از مهمترين موانع بر سر راه توسعه اين صنعت در حال رشد به شمار ميآيند. تعيين سياستگذاري و خطمشي راهبردي از سوي دست اندركاران نشر كتاب براي استانداردسازي و آمادهسازي نشر كتاب در محيط وب، بيش از جنبههاي فني و محتوايي انتشارات الكترونيكي اهميت دارد.
نشر كتاب در محيط وب، با محدوديتها و موانع حقوقي، اقتصادي، فرهنگي، و فناورانه نيز مواجه است، و مهمترين آنها عبارتاند از:
1. دسترسي به خط اينترنت و كامپيوتر.
يكي از محدوديتهايي كه خوانندگان براي دسترسي به كتابهاي الكترونيكي در وب با آن مواجه هستند، دسترسي به خط اينترنت و بهويژه كامپيوتر است. در واقع بسياري از خوانندگان بهويژه در كشورهاي در حال رشد داراي امكانات فوق نيستند و همين امر سبب شده است تا ناشران كتابهاي الكترونيكي، بخش عظيمي از خوانندگان بالقوه خود را از دست بدهند. با اين وجود در طي سالهاي اخير، كاهش روزافزون قيمت كامپيوتر و هزينه اتصال به اينترنت، روزنههاي اميدي را به روي ناشران كتابهاي الكترونيكي گشوده است.
2. حقمؤلف و كتابهاي الكترونيكي.
مسائل مربوط به حق مؤلف كتابهاي الكترونيكي حتي از كتابهاي چاپي چه براي ناشران و چه براي نويسندگان، بسيار پيچيدهتر و مشكلسازتر است. استفاده غيرمجاز از كتابهاي الكترونيكي و سهولت كم و زياد كردن تمام يا بخشي از آنها، ناشران و نويسندگان را با مشكلاتي مواجه ساخته است. در واقع ذخيره، تكثير، تغيير، و ارسال الكترونيكي متون و تصاوير كتابهاي الكترونيكي در بسياري موارد به سادگي صورت ميگيرد. حتي در كشورهاي پيشتاز در نشر الكترونيكي هنوز موضوع حق مؤلف كتابهاي الكترونيكي حل نشده است و ناشران و نويسندگان با ديده ترديد به اين موضوع مينگرند. موضوع حق مؤلف و مالكيت معنوي نشر كتاب در محيط وب را ميتوان يكي از مهمترين چالشها و موانع بر سر راه انتشار اين گونه آثار در قالب الكترونيكي به شمار آورد، زيرا كه از جنبههاي فناورانه، نشر الكترونيكي پيچيدهتر است و نياز به سياستگذاري كلان در سطوح ملي و يا بينالمللي دارد.
3. چگونگي فروش كتابهاي الكترونيكي.
اين سؤال مطرح است كه چگونه ميتوان كتابهاي الكترونيكي را از طريق وب به فروش رساند. نحوه پرداخت هزينه كتاب توسط خوانندگان، ارائه " كلمه عبور" براي مشاهده كتاب و حفظ مالكيت آن، و استفاده از كارتهاي اعتباري براي پرداخت هزينه كتاب از جمله مشكلات به شمار ميآيند.
4. مشكلات مربوط به خواندن كتابهاي الكترونيكي در محيط وب.
خواندن متن كتاب بر روي صفحه نمايش كامپيوتر نسبت به رسانههاي چاپي دشوارتر است. تجربه ثابت كرده است كه چشم انسان هنگام خواندن بر روي صفحه كامپيوتر زودتر از رسانههاي چاپي خسته ميشود و خواننده نميتواند نظير كتابهاي چاپي تمركز لازم را داشته باشد. پايين و بالا بردن صفحه نمايش كامپيوتر نيز براي دنبال كردن متن كتاب نسبت به ورق زدن يك صفحه از كتاب چاپي مشكلتر است و چشم انسان در بسياري از موارد مطالب را گم ميكند. علاوه براين، نميتوان كتاب الكترونيكي در محيط وب را در هر وضعيتي مطالعه كرد.
5. مشكلات استناد به كتابهاي الكترونيكي.
ماهيت ناپايدار محيط وب همواره مشكلاتي را براي محققان به منظور استناد پايدار به منابع اطلاعاتي الكترونيكي در اين محيط به وجود آورده است. امروزه، بسياري از افراد، اينترنت را كتابخانه مجازي به شمار ميآورند كه امكان دسترسي به طيف وسيعي از منابع و پايگاههاي اطلاعاتي را در زمينههاي مختلف ميدهد. حال سؤال اين است كه آيا نظير " كتابخانههاي حقيقي"، منابع موجود در اين محيط همواره قابل دسترس هستند و بدون تغيير باقي ميمانند. به تعبير ديگر آيا به منابعي كه ديروز در اين محيط الكترونيكي استناد كردهايم، فردا نيز ميتوان دسترسي پيدا كرد. مهمترين مشكلاتِ ناشي از استناد به كتابهاي الكترونيكي عبارتاند از: ناپديد شدن و يا ازميان رفتن اطلاعات در اينترنت، تغيير محتواي اطلاعات در اينترنت، و تغيير نشاني دسترسي به منابع در اينترنت. بروز چنين مشكلاتي باعث شده است تا برخي محققان براي استفاده و استناد، نه تنها به كتابهاي الكترونيكي، بلكه به ديگر منابع اطلاعاتي در وب نيز به ديده ترديد بنگرند.
6. نبود فهرستگان كتابهاي الكترونيكي.
خوانندگان از طريق فهرستها يا فهرستگانهاي ملي و بينالمللي ميتوانند از كتابهاي چاپي منتشر شده آگاهي حاصل كنند، حال آنكه يك فهرست يا فهرستگان ملي و بينالمللي مختص كتابهاي الكترونيكي در محيط وب وجود ندارد و آنچه قابل دسترسي است بيشتر مربوط به يك ناشر يا سايتي خاص است.
7. مسائل معنوي مربوط به نشر كتاب در قالب الكترونيكي.
شايد شما هم زمزمههاي نابودي كتابهاي چاپي در آينده و جايگزيني كتابهاي الكترونيكي در كتابخانهها را شنيده باشيد و يا در برخي منابع خوانده باشيد. امروزه، بسياري از صاحبنظران نشر كتاب بر اين باورند كه هيچ رسانهاي نميتواند جايگزين كتابهاي چاپي شود. نشر به صورت الكترونيكي برخي لذتها و جنبههاي معنوي استفاده كردن و خواندن كتابهاي چاپي را از ميان ميبرد. لذت ورق زدن صفحات كتابهاي چاپي، مطالعه كتاب هنگام خواب يا در هر حالتي كه خواننده احساس آرامش و راحتي كند، بردن كتاب با خود به مدرسه، سفر، و يا محل كار و خواندن آن در هر زماني كه به آن احتياج است، هديه دادن و گرفتن كتاب، جمعآوري كتابهاي هنري و چيدن آنها در قفسه كتابخانه شخصي به عنوان يك اثر ارزشمند و به ياد ماندني، همه و همه از طريق"نشر الكترونيكي" يك اثر از ميان خواهند رفت. انسان ممكن است با يك كتاب چاپي انس بگيرد و بارها آن را بخواند و از تماس با آن لذت ببرد و يا در حاشيه آن مطالبي بنويسد و يادداشت كند كه در جهان الكترونيكي امكانپذير نيست. همچنين، بسياري از افراد علاقه دارند به كتابفروشيها بروند و در ميان قفسههاي كتاب به مرور عناوين دلخواه بپردازد و آنها را ورق بزنند. حال آنكه دنياي ديجيتال، جهاني خشن، ناپايدار و شايد هم بتوان گفت «بيوفا» است. ما هر لحظه ميتوانيم كتاب مورد علاقه خود را از قفسه كتابخانه شخصي برداريم و آن را مطالعه كنيم، اما اگر دسترسي ما به خط اينترنت و كامپيوتر محدود شود، نخواهيم توانست كتاب الكترونيكي مورد علاقه خود را مشاهده كنيم. مطرح شدن چنين مواردي، مربوط به طرف تاريك عصر ديجيتال و نشر اينترنتي است.
در ايران ممكن است به دليل عدم محبوبيت اينترنت به اندازه لازم از نشريات الكترونيكي استقبال نشود. بهترين نقطه شروعِ بهرهمندي از اين فناوري در ايران اين است كه براي شروع بايد نشر الكترونيك را به صورت دانشگاهي بررسي و تدريس كرد و بايد تبليغات و اهميت آن به صاحبان صنعت نشان داده شود. شركتهاي انتشاراتي نيز بايد با توجه به گروه سني و علايق مخاطبان، تبليغات و تعرفههاي متفاوتي براي نسخههاي الكترونيكي و نسخههاي چاپي خود برگزينند، تا با استفاده از هر دو نشر به سوددهي برسند. با شروع اين كار همه در اين چرخه راضي خواهند شد. نويسنده چون مطلب خود را راحتتر و با هزينه بهتر به فروش ميرساند، خواننده چون مطلب را سريعتر دريافت ميكند، ناشر چون هزينه كمتري براي نشر الكترونيك متقبل ميشود، و صاحبان صنعت چون با تبليغات مناسب كالاي خود را به مشتريان نشان داده و مشتريان و سود بيشتري جذب ميكنند.