ژورنال تبليغات

نوشته: بهروز حيدری
كارشناس ارشد كتابداری و اطلاع‌رسانی، دانشگاه آزاد اسلامی- واحد علوم و تحقيقات
منبع اصلی نوشته: سايت IranDoc

كتاب الكترونيكی را به طور ساده می‌توان اين گونه تعريف كرد: "ذخيرهِ اطلاعات يك كتاب در قالب ديجيتال به صورتی كه بتوان آن را بر روی صفحه كامپيوتر مشاهده كرد". كتاب‌های الكترونيكی را می‌توان روی محمل‌های ديجيتالی نظير "ديسك فشرده"، "ديسك فشرده ديجيتالی"، شبكه جهانی وب، و جز آن منتشر كرد. برای مثال، بسياری از منابع مرجع نظير دايره‌المعارف بريتانيكا، دايره‌المعارف آمريكانا، فرهنگ وبستر، فرهنگ آكسفورد و از اين قبيل، علاوه بر قالب چاپی، بر روی ديسك فشرده و نيز شبكه جهانی وب قابل دستيابی هستند. در سال‌های اخير، ناشران منابع مرجع سعی كرده‌اند تا علاوه بر لوح فشرده، انتشارات خود را از طريق شبكه جهانی وب در محيطی فراگيرتر، ارزان‌تر، و با قابليت‌های چند‌رسانه‌ای و فرامتنی در دسترس طيف وسيعی از خوانندگان قرار دهند.

كتاب‌های الكترونيكی را می‌توان به دو صورت در محيط وب شناسايی كرد. برخی كتاب‌های الكترونيكی، شكل چاپی ندارند و فقط در قالب ديجيتالی منتشر می‌شوند. همهِ فرآيند نشر كتاب از زمان تأليف تا قرار گرفتن در محيط وب، به صورت الكترونيكی انجام می‌شود. بنابراين چنين كتاب‌هايی را نمی‌توان در جهان چاپی و كتابخانه‌های سنتی يافت و از اين لحاظ اثری منحصر به فرد به شمار می‌آيند. اين بخش از عرصه نشر كتاب‌های الكترونيكی هنوز با مشكلات حقوقی، معنوی، و اقتصادی روبروست. در واقع، ناشران به اين نكته مهم پی‌ برده‌اند كه چه از نظر رقابت با ديگران و چه از لحاظ پاسخ‌گويی به نيازهای جامعه جديدی از مخاطبان يعنی "خوانندگان اينترنتی"، چاره‌ای جز توجه به امكانات و قابليتهای نشر اينترنتی ندارند و ناچار به نقش‌آفرينی در اين محيط هستند.
بخش دوم از كتاب‌های الكترونيكی در محيط وب، در واقع شكل الكترونيكی نسخه‌های چاپی منتشر شده به شمار می‌آيند كه ناشران آنها را از طريق وب نيز دسترس‌پذير كرده‌اند. اين گروه كتاب‌های الكترونيكی به سرعت در حال توسعه و گسترش هستند.

انواع كتاب‌های الكترونيكی:
كتاب‌های الكترونيكی، با توجه به ويژگی‌ها، امكانات، و كاربردهايشان به گروه‌های زير تقسيم می‌شوند:
1. كتابهای الكترونيكی فقط متن ـ در اين دسته، كتابهای الكترونيكی فقط شامل اطلاعات متنی هستند و هيچ‌گونه تصوير، نمودار و جز آن را شامل نمی‌شوند.
2. كتابهای الكترونيكی دارای تصاوير اسكن شده ـ در كنار اطلاعات متنی، تعدادی تصوير اسكن شده نيز وجود دارد.
3. كتابهای الكترونيكی با تصاوير متحرك ـ در كنار اطلاعات متنی، تعدادی تصوير انيميشن و يا قطعاتی از فيلم نيز وجود دارد.
4. كتابهای الكترونيكی سخنگو ـ اين دسته كتابهای الكترونيكی با استفاده از امكانات صوتی و الكترونيكی تا حدی با كاربر رابطه برقرار می‌كنند.
5. كتابهای الكترونيكی چند رسانه‌ای ـ ‌در اين دسته از كتابهای الكترونيكی يك رابطه چند رسانه‌ای و دو سويه ميان كتاب و خواننده برقرار می‌شود. اين دسته كاملاً با كتابهای سنتی و چاپی متفاوت‌اند و امكانات كمكی برای جستجو و تحقيق در آنها در نظر گرفته شده است.
كتابهای الكترونيكی در محيط وب بيشتر در قالب PDF، HTML، و يا متن ساده در دسترس قرار می‌گيرند. برای مطالعه برخی كتابهای الكترونيكی بايد همه متن كتابها را به كامپيوتر شخصی خود انتقال داد و يا صفحه يا فصل آنها را مطالعه كرد.

ارزشهای افزوده نشر كتاب در محيط وب
فرآيندهايی كه ارزشهای جديدی به نشر كتاب در محيط وب می‌افزايند، عبارت‌اند از:
الف. دسترسی همزمان به نسخه‌ای واحد ازكتاب الكترونيكی.
محيط وب اين امكان را در اختيار ناشران و نويسندگان قرار می‌دهد تا بتوانند نسخه‌ای واحد از كتابهای خود را به طور همزمان در دسترس تعداد بی‌شماری از خوانندگان قرار دهند و بدين ترتيب در هزينه‌های گزاف چاپ، صحافی، و توزيع كتاب با شمارگان بالا صرفه‌جويی كنند. به تعبير ديگر، فقط كافی است يك نسخه از كتاب توليد شود و در محيط وب در دسترس قرار گيرد، بدين ترتيب همه خوانندگان قادر خواهند بود به طور همزمان كتاب مورد نظر را مطالعه كنند. بديهی است كه اين خود يكی از مهم‌ترين ارزشهای افزوده محيط وب نسبت به كتابهای چاپی است.
در دنيای چاپ بايد برای هر خواننده، يك كتاب توليد شود كه منجر به افزايش هزينه‌های انتشار می‌شود. اهميت اين موضوع هنگامی آشكار می‌شود كه ناشری توانايی مالی برای چاپ يك اثر با مخاطبان كم را نداشته باشد. اين موضوع به‌ويژه در خصوص انتشار كتابهای تخصصی در كشور ما بيشتر به چشم می‌خورد، زيرا تعداد بسيار كمی از خوانندگان ممكن است آنها را خريداری كنند. محيط وب اين امكان را به ناشران می‌دهد تا با كم‌ترين هزينه ممكن، چنين منابعی را به صورت الكترونيكی در دسترس تعداد بی‌شماری از خوانندگان قرار دهند.

ب. افزودن اطلاعات چند رسانه‌ای.
محيط وب، اين امكان را می‌دهد تا به راحتی علاوه بر متن، صوت، تصوير، و ويدئو نيز در كتابهای الكترونيكی گنجانده شود. در دنيای چاپی فقط می‌توان عكسهای رنگی يا سياه و سفيد را به كتاب اضافه كرد و امكان استفاده از صوت، انيميشن، و ويدئو به عنوان بخشی از كتاب و يا اطلاعات تكميلی به منظور تفهيم هر چه بهتر مفاهيم وجود ندارد. چنين رويكردی امروزه، به ويژه در برخی دايرة‌المعارفها، و فرهنگهای موجود در محيط وب ديده می‌شود. تلفظ صحيح كلمات، استفاده از موسيقی، كلام، انيميشن، و ويدئو برای تشريح مفاهيم نوشتاری در كتابهای الكترونيكی به ويژه كتابهای كودكان از اهميت بسزايی برخوردار است. محيط وب علاوه بر اينكه امكان افزودن اطلاعات چند رسانه‌ای را به قالبهای مختلف می‌دهد، محدوديت اشغال فضای زياد از حافظه را در ديسك‌های فشرده ندارد.

پ. امكانات جستجوی اطلاعات.
از طريق ديجيتالی كردن متن يك كتاب، می‌توان امكانات جستجوی مختلفی را برای كاوش يك يا چند كليدواژه در متن كامل كتاب و يا در فصل و صفحه‌ای مشخص پيش‌بينی كرد. اگر چه، تنها نمايه چاپی در انتهای كتاب برای دسترسی به موضوعات مورد نظر بسيار ارزشمند است، ولی تهيه نمايه مناسب و كارآمد نياز به صرف هزينه از سوی ناشر و بهره‌گيری از نمايه‌سازان متخصص و حرفه‌ای دارد. ناشران می‌توانند از يك برنامه جستجو كه از خصوصيات و امكانات كاوش مناسب برخوردار باشد، به عنوان ابزار جايگزين نمايه كتاب برای جستجوی اطلاعات در كتابهای الكترونيكی استفاده كنند.

ت. انعطاف‌پذيری بيشتر برای اصلاح و يا انتشار ويرايش جديد.
محيط وب به ناشران و نويسندگان امكان می‌دهد تا به سرعت، حتی چند هفته پس از انتشار يك كتاب به اصلاح يا انتشار ويرايشهای جديد اثر مورد نظر بپردازند. انجام چنين فرايندی در محيط الكترونيكی بسيار سريع و كم هزينه است، زيرا در بيشتر مواقع بخش كمی از كتاب بازنگری می‌شود. اين در حالی است كه در كتابهای چاپی بايد حتی برای اصلاح يك صفحه، همه كتاب را مجدداً به چاپ رساند كه خود هزينه زيادی برای ناشر در پی ‌دارد يكی ديگر از ارزشهای افزوده محيط وب برای نشر كتاب، ارائه ويرايش جديدی از يك كتاب قبل از انتشار نسخه چاپی و توزيع آن در بازار نشر است. در واقع، از آنجايی كه فرايند چاپ، آماده‌سازی، و توزيع كتابهای چاپی بسيار زمانبر است، از طريق قرار دادن نسخه‌ای از كتاب در محيط وب می‌توان به سرعت ويرايش جديد را در دسترس خوانندگان مشتاق قرار داد.

مهم‌ترين مزايای نشر كتاب در محيط وب از نظر ناشران
1. كاهش هزينه‌های توليد و چاپ كتاب.
انتشار فقط يك نسخه از كتابهای الكترونيكی در محيط وب و دسترسی همزمان همه خوانندگان به آن، موجب می‌شود تا برخلاف كتابهای چاپی نياز به انتشار شمارگانی بالا از يك كتاب نباشد. البته تهيه و قراردادن يك كتاب الكترونيكی در محيط وب دارای هزينه‌های جانبی برای ناشران نظير ثبت حوزه، خريد فضا در محيط وب، طراحی گرافيكی، حفظ و نگه‌داری سايت، نوشتن برنامه جستجو و پايگاه اطلاعاتی، ورود اطلاعات، خريد تجهيزات كامپيوتری و شبكه، و موارد ديگر است، ولی بسياری از امكانات و تجهيزات فوق می‌توانند در نشر كتابهای الكترونيكی ديگر نيز استفاده شوند و در واقع فقط يك بار ناشر هزينه شوند.

2. عدم نياز به فضای فيزيكی برای انبار‌كردن كتاب.
يكی از مشكلاتی كه ممكن است ناشران با آن روبه‌رو شوند، انباركردن كتابها قبل از توزيع و نيز نگه داری نسخه‌های اضافی است. نشر كتاب در قالب الكترونيكی نياز به فضای فيزيكی برای انباركردن كتاب ندارد، زيرا همه اطلاعات در قالب ديجيتال ذخيره می‌شود. علاوه بر اين، اگر محيط نگه ‌داری كتابها از شرايط مناسبی نظير رطوبت‌، گرما، نور و جز آن برخوردار نباشد، به نسخ چاپی به مرور زمان آسيب خواهد رسيد. ولی كيفيت اطلاعات ديجيتال همواره يكسان می‌ماند.

3. عدم نياز به توزيع و ارسال كتاب به نقاط ديگر.
يكی از مشكلاتی كه ناشران به ويژه در كشور ما با آن روبه‌رو هستند، عدم توزيع سريع، مناسب و كم هزينه كتابها در شهرهای مختلف است. كتابهای الكترونيكی نياز به توزيع و يا ارسال به نقاط ديگر ندارند، اما بايد به نحو مناسبی خوانندگان را از انتشار آنها مطلع ساخت. چنين فرايندی می‌تواند از طريق مطبوعات، سايت وب، پست الكترونيكی، و تبليغات چاپی انجام شود. به تعبير ديگر كتابهای الكترونيكی را نمی‌توان در پشت ويترين كتاب فروشيها نمايش داد.

4. عدم‌برگشت كتاب از سوی كتاب‌فروشان به دلايل مختلف.
از آنجا كه تنها يك نسخه از كتاب الكترونيكی توليد می‌شود و در محيط وب در دسترس قرار می‌گيرد، ناشران هيچ‌گاه با مشكل برگشت كتاب از سوی كتاب‌فروشان و توزيع‌كنندگان روبه‌رو نخواهند شد.

5. سرعت بخشيدن به چرخه نشر كتاب
نشر كتاب در قالب الكترونيكی بسياری از موانع بر سر راه چاپ كتاب به صورت سنتی را از ميان بر می‌دارد، برای مثال ديگر نيازی به ارسال كتاب به چاپخانه، بررسی كيفيت چاپ، صحافی، و توزيع و ارسال به كتاب‌فروشيها نيست. اما اين موضوع هنگامی حاصل می‌شود كه قبلاً سياست‌گذاری صحيح و راهبردی برای نشر كتاب به صورت الكترونيكی انجام شده باشد.

6. خريد پيوسته كتاب.
منظور از "خريد پيوسته كتاب" اين است كه خوانندگان می‌توانند از هر كجا پس از مطالعه معرفی و يا نقد و بررسی كتاب، به سفارش و خريد آن اقدام كنند. يكی از محدوديتهای شيوه‌های سنتی توزيع كتاب اين است كه خوانندگان مجبور هستند به كتاب‌فروشيها يا منابع معرفی كتاب مراجعه كنند و اين در حالی است كه اين موضوع فقط شامل خوانندگان در يك منطقه جغرافيايی خاص می‌شود.
در نظام خريد پيوسته كتاب از طريق اينترنت، هر كس از هر كجا و در هر زمان می‌تواند به سايت ناشر مراجعه كند و پس از مطالعه مقدماتی كتاب مورد نظر، به انتخاب و سفارش آن بپردازد. همين موضوع باعث می‌شود كه ناشران بتوانند خوانندگان بيشتری را در مناطق جغرافيايی ديگر جذب نمايند و محدوديتهای مكانی و فيزيكی را برای نمايش انتشارات خود از ميان بردارند هم اينك، تقريباً همه ناشران معروف و معتبر دارای سايت وب هستند و امكان خريد پيوسته انتشارات خود را می‌‌دهند.

7. جلوگيری از تمام‌شدن نسخه‌های چاپی.
يكی از مشكلاتی كه خوانندگان به ويژه برای خريد كتابهای مرجع‌ پر استفاده و كمياب با آن رو‌به‌رو هستند، دسترسی به آثاری است كه همه نسخه‌های چاپی آنها در بازار نشر به فروش رفته و ناشر به دلايل مختلف ديگر اقدام به انتشار چاپهای جديد از آن نكرده است. به اين گونه كتابها اصطلاحاً كتابهای خارج از چاپ می‌‌گويند. نشر كتاب در محيط وب اين فرصت را به ناشران می‌دهد كه هيچ‌گاه با مشكل به اتمام رسيدن نسخه‌های چاپی روبه‌رو نشوند و خوانندگان همواره بتوانند برای خريد كتاب مورد نظر اقدام كنند.

8. فرصت بيشتر برای انتشار عناوين بيشتر و آثار الكترونيكی.
توليد فقط يك نسخه كتاب در قالب الكترونيكی، دسترسی تعداد زيادی از خوانندگان به يك نسخه از كتاب به طور همزمان، و موارد ديگر منجر به كاهش هزينه توليد كتاب می‌شود و بدين ترتيب ناشران فرصت بيشتری پيدا می‌كنند تا به انتشار عناوين بيشتری از كتابهای ويژه در زمينه‌های تخصصی بپردازند. به عبارت ديگر امروز ديده می شود كه بيشتر ناشران خصوصی، به دليل محدوديتهای مالی تمايل دارند عناوينی را كه مخاطبان بيشتری دارند به چاپ برسانند تا سود بيشتری كسب نمايند، نشر الكترونيكی در محيط وب تا حدودی می‌تواند ناشران را به سوی انتشار كتابهای تخصصی يا متعلق به نويسندگان ناشناخته سوق دهد.